NHỮNG BÀI VÈ ĐI CÙNG NĂM THÁNG
(CV Keng St)
Người Việt có một kho tàng văn học dân gian phong
phú: Truyện kể, thơ, ca dao, hò vè…Trong đó VÈ được lưu truyền, phổ biến trong
xã hội và được quần chúng đón nhận khá dễ dàng do tính chất dân dã (dễ nhớ, dễ
thuộc) của thể lọai văn học này.
Theo Đại Nam quốc âm
tự vị , VÈ là chuyện khen, chê có ca vần và việc sáng tác VÈ là
việc đặt chuyện khen, chê có ca vần. Đây cũng là đặc trưng cơ bản của VÈ. Từ
điển Bách khoa toàn
thư mở Wikipedia cho biết VÈ được ra đời cách đây khoảng vài thế
kỷ, từ TK 18 dưới thời phong kiến và kéo dài cho đến ngày nay. Nó tồn tại trong
xã hội để đảm nhiệm cái chức trách “khen, chê” được nhân dân giao phó kia. Về
hình thức, VÈ sử dụng câu bốn chữ, năm chữ, lục bát, hát giặm, nói lối.
VÈ được chia làm nhiều thể loại: Có VÈ đồng dao
là những bài hát dành cho trẻ em, VÈ thế sự ghi chép lại sự việc người thật,
việc thật (đây cũng là một dạng sử liệu đơn giản nhưng khá bổ ích đóng góp vào
nguồn tư liệu nghiên cứu trong một xã hội còn hạn chế thông tin như ngày nay),
VÈ lịch sử mô tả sự chân thật lịch sử trong đó có những cuộc khởi nghĩa của
nông dân và đấu tranh chống ngoại xâm. Ngoài ra còn một thể loại nữa của VÈ
(thứ này có số lượng bài khá nhiều) là VÈ về loài vật, cây trái, hoa quả, sự
vật, nghề nghiệp: VÈ hoa, VÈ cá, VÈ bánh, VÈ làm ruộng…
Là loại hình văn học dân gian bổ ích nhiều bài VÈ
đã được tập hợp và xuất bản thành sách nhưng cũng còn có nhiều bài hiện đang
được lưu truyền rải rác trên các Blog và các trang mạng (nhất là loại VÈ thế sự,
thời cuộc) trong đó nhiều bài gây ấn tượng và có giá trị bởi tính thời sự của
nó. Có thể nói ngày nay “VÈ thế sự” đang lên ngôi. Ngồi nhớ lại tuổi thơ của
mình, tôi lại được sống với nhiều bài VÈ đồng dao thật đáng yêu, hệt như cái
tuổi lên 5 lên 3 cũng rất đáng yêu ấy. Nào là “con
vỏi con voi/ cái vòi đi trước/ hai chân trước đi trước/ hai
chân sau đi sau/ còn cái đuôi đi sau rốt/ tôi xin kể nốt/
cái chuyện con voi”. Thế hệ của tôi ngày ấy đang thời đạn bom,
cuộc sống vật chất rất nghèo khổ hầu như chẳng có đồ chơi gì đáng kể. Con gái
thì chơi chuyền, chơi ô ăn quan, con trai thì đánh bi đánh đáo và cùng nhau
chơi “ rồng rắn lên mây/ có cây lúc lắc/
có nhà điểm danh/ hỏi thăm thầy thuốc có nhà hay không ”? Cái
ngày xưa yêu dấu ấy, trẻ em thích hát đồng dao, các bà nội trợ thích nói VÈ
bánh, VÈ hoa, VÈ cá… những thứ rất gần gũi với cuộc sống hàng ngày của người
nông dân: “Cá ăn không cử là cá trê leo/ ăn cám ăn
bèo là con cá sặt/ gai chông gút mắc là con cá rô/ bóng bọt ra vô là con cá
thia lia trống/ tuổi cao tác rộng là con cá bạc đầu/ nhỏ tác có râu là con cá
chốt/ hình xem tươi tốt là con cá chai/ nối đuôi đi hoài là con cá lạc mạ/ hình
xem cũng lạ là con cá lóc bông/ tánh hay ở bau là con cá chạch /ăn bèo lách
chách là con cá mề tho/ ăn ở không lo là con cá hương mảnh/ da thịt trắng bảnh
là con cá thác lác/ ăn bùn ăn cát là con cá kèo…”. Có lẽ những bài
VÈ này hiện chỉ còn thấy trong sách vở và thời nay tôi thấy trẻ em không mấy
thuộc đồng dao nữa.
Việt Nam là xứ nhiệt đới với nông nghiệp trồng
lúa nước có từ ngàn xưa. Bài “VÈ làm ruộng” đã mô tả cuộc sống của người nông
dân. Đọc bài VÈ 4 chữ này tôi lại thấy hiện về cuộc sống cơ cực, nghèo đói và
lam lũ ấy: “ Nghe vẻ nghe ve/ nghe vè làm
ruộng/ sắm trâu cùng xuổng/ sắm ách cùng cày/ đi vay tiền ngày/đi quơ
tiền tháng/ sắm một cái phảng/ đáng giá năm quan/ trời cho mưa xuống/ nước nổi
đầy đồng/ bớ chú đàn ông/ be bờ giao mạ…” VÈ làm ruộng và người
nông dân suốt đời gắn bó với nhau để ngày hôm nay Việt Nam vượt lên Thái Lan
trở thành nước xuất khẩu gạo đứng hạng nhất thế giới với sản lượng xuất khẩu là
7 triệu tấn. Nhưng có nhiều dịp đi công tác ĐBSCL, vựa lúa của Việt Nam, tôi
vẫn thấy cuộc sống của người nông dân nói chung là khá nghèo. Đây cũng là một
nghịch lý.
Ngày trước dưới chế độ phong kiến, đặc biệt là từ
TK 19 kể từ khi người Pháp chính thức đặt cai trị trên mảnh đất hình chữ S này,
xã hội Việt nam có nhiều phân hóa, phong tục tập quán bị xáo trộn…nhiều bài VÈ
ra đời phản ánh chân thực đời sống xã hội và cũng có nhiều bài VÈ góp phần vào
công việc chấn hưng văn hóa dân tộc, giữ gìn đạo lý làm người, răn dậy người
đời “đói cho sạch, rách cho thơm”. Bài VÈ “Án đồng tiền đồng bạc” với nội dung
kiên quyết không thừa nhận nguyên tắc “có tiền mua tiên cũng được” và bài VÈ
cũng lên án quyền lực tàn nhẫn của đồng tiền: “Làm
cho thiên hạ đeo phiền/ buồn hiu quân tử, điếng điên anh hùng/ làm cho lỗi thủa
đạo nhà/ năm giềng ba mối chẳng hòa vì ai/ làm cho người trí phải mê/ người
điên cũng tỉnh nhiều bề tân oan/ làm cho son phấn đổi mầu/ khó nghèo nỡ phụ
sang giàu a dua/ hư người thục nữ cũng hung/ đành đem má phấn chôn bùn vì ai ”.
Cùng với thể loại này, các bài VÈ phê phán đáng
chú ý có:
VÈ đánh bạc: “Nghe
vẻ nghe ve/ nghe vè đánh bạc/ đầu hôm xao xác/bạc tốt như tiên/ đến khuya không
tiền/ bạc như chím cú/ cái đầu sù sụ/ con mắt trỏm lơ/ hình đi phất phơ/ như
con chó đói/ chân đi cà khói/ dạo xóm dạo làng/ quần rách lang thang/ lồng tay
mà túm ”.
VÈ uống rượu: “Uống
một ly nhâm nhi tình bạn/ uống hai ly giải hạn cơn sầu/ uống ba ly mũi chảy đầy
râu/ uống bốn ly ngồi đâu nói đó/ uống năm ly cho chó ăn chè/ uống sáu ly ai
nói nấy nghe/ uống bảy ly làm xe lội nước/ uống tám ly chân bước, chân quỳ/
uống chín ly còn gì mà kể/ uống mười ly khiêng để xuống xuồng ”.
VÈ chửa hoang: “ Xem
thử nó giống ai/ cái đầu nó giống ông cai/ cái lưng ông xã, cái vai ông trùm ”.
Hay: “Thôi thôi ví lỡ ra rồi/ bồng con ra ngồi con thử giống ai?/ cái mặt
thì giống Tuần Hai/ cái vai Tư Chống/ xương sống Biện tài/ chưn mày giống Tám
Ít/ cái đít giống Bầu Khuê/ cái đề giống Tư Đủi/ cái lỗ mũi giống Tư Nghiêm/
cái đầu giống Ba Phó/ cái chứng ngó giống Mười Trương ”.
Bên cạnh những bài VÈ khen, chê hay mô tả, các
bài VÈ thế sự đã phát huy mạnh mẽ nhất lọai hình báo chí truyền miệng này.
Người đời sau chúng ta hôm nay phần nào hiểu được thân phận người dân dưới chế
độ phong kiến (ngoài những truyện ngắn, tiểu thuyết, bài viết trên báo chí xưa)
là những bài VÈ thế sự như: VÈ con cút, VÈ lỡ thời, VÈ lễ tết quan…Đọc những
câu VÈ sau đây ta thấy cái “phong tục” này nó cũng mang đậm tính truyền thống
và có sức sống mãnh liệt nếu như liên hệ với thời nay: “Sáp
vàng hai bánh/ yến huyết một cân/ mứt bí mứt gừng/ trà Tàu trà Huế/ mứt chanh
mứt khế/ cam rim hồng rim/ nhãn nhục táo kim/ đường phổi đường đá/ tôm khô vi
cá/ đồn đột gân nai/ bột báng bột khoai/ dầu thông nấm mối/ cà cuống trứng sam/
bạch hương kỳ nam/ thuốc Tàu á phiện/ khô voi bò niển/ vịt nước le le/ ba ba
cần đước/ tôi đà sắm trước/ đem tới ông Hy/ chẳng thiếu vật chi/ để mừng công
tử ”. Ở bài VÈ này, có lẽ nhiều sản vật xưa nay không còn nữa và
nếu còn cũng rất hiếm. Ngay cả nhiều danh từ cũng phải tra cứu mới hiểu nghĩa
(chẳng hạn như “đồn đột” là một loại đỉa biển…).
Dân gian vẫn thường nói: “Một người làm quan cả
họ được nhờ ”. Cái “truyền thống” này kéo dài suốt từ thời phong kiến cho đến
tận ngày nay. Các ông quan của TK 21 này tuy không còn ăn “gân nai’, “đồn đột”,
“khô voi”, “bò niển” nhưng các ông lại “ăn” được dự án, hoa hồng, công trình,
quy hoạch…và thế là VÈ quan tham của TK 21 cũng rất đặc sắc khi mô tả các ông
quan tham hết cả mọi đường: “Thói đâu có thói lạ
lùng/ quan chức tham nhũng tận cùng cả danh/ địa vị, ngôi cao quan tranh/ ăn
thì tranh cả cá ranh của làng/ bao giờ đến lượt đồng bào/ công, nông
thực chất được “xào” chút danh/ chẳng qua để bớt hôi tanh/ cái sự ăn cướp, “tớ”
hành chủ dân”.
Ở bất kỳ thời đại nào VÈ thế sự cũng luôn luôn
phát huy vai trò vạch mặt, tố cáo, phê phán, vạch trần tội ác phi nhân của
những bậc quyền chức không hề tránh né. Sau đây là những bài tiêu biểu của thời
đại hôm nay:
VÈ thầy giáo cưỡng dâm học trò: “Có thầy hiệu trưởng họ Sầm/ cầm đầu tổ chức bán dâm học
trò/ khách hàng toàn những quan to/ có cả chủ tịch Trường Tô tỉnh mình/ năm
đồng một lượt bán trinh/ ba đồng một cú làm tình “con heo”/ quê ta xứ núi tỉnh
nghèo/ các em phải chịu giá bèo vậy thôi / phận hèn bèo dạt mây trôi/
các em bị chúng nó lôi ra tòa/ quan lớn, quan bé nó tha/ để giữ uy tín đảng ta
cầm quyền ”.
VÈ tố cáo quan tham: “Liêm
đéo liêm, Hiền đéo hiền/ chân khệnh khạng mắt láo liên/ đội trên đạp dưới loài
sâu bọ/ mặt sắt nhơn nhơn nhẵn như tiền ”.
VÈ chống Tàu bành trướng:
“Nhà nước này là thuộc nước nào?/ “tuyên truyền chống giặc” bắt vì
sao?/ ngàn năm uất hận quân Nam Hán/ muôn thủa bầm gan lũ giặc Tàu/ phủ chúa
sớm quên “bài học Đặng”/ cung vua làu thuộc “sách ông Mao”/ bắt người chống
giặc vì dân, nước/ nhà nước bây giờ của “nước” nao? ”
VÈ dân oan: “Nếu
không có bom Vươn/ ác bá chẳng về vườn/ bọn bất nhân bó rọ/ cường hào bớt nhiễu
nhương/ nếu không có bom Vươn/ chính sách cướp ruộng nương/ vẫn triển khai độc
đảng/ năm châu khó tỏ tường/ nếu không có bom Vươn/ dân oan vẫn nhún nhường/
kéo nhau đi khiếu kiện/ ngồi vật vã bên đường/ nếu không có bom Vươn/ công an
đỏ khinh thường/ khủng bố dân tư sản/ bốn biển cũng nan nường ”.
Đọc những bài VÈ trên đây, chúng ta nhìn thấy
hình ảnh một xã hội Việt Nam đạo lý suy đồi (chuyện khó tin nhưng lại có thật),
pháp luật bị chà đạp, người dân bị ức hiếp (kể cả khi họ lên tiếng bảo vệ tổ
quốc). Đau đớn biết bao khi chúng ta phải chứng kiến những phiên tòa bất chấp
công lý để những người con yêu nước Việt cứ lần lượt dắt tay nhau vào tù.
Những: Cù Huy Hà Vũ, Nguyễn Văn Hải (Điếu Cầy), Tạ Phong Tần, Phan Thanh Hải,
Việt Khang, Trần Vũ Anh Bình…và gần đây em sinh viên Nguyễn Phương Uyên bị an
ninh bí mật bắt đi (và hiện đang bị giam giữ) vì làm thơ chống Trung Quốc.
Nhưng tôi tin những người công dân Việt nam sẽ vẫn còn dám bước tiếp trên con
đường giữ gìn độc lập dân tộc và chủ quyền lãnh thổ này.
Như chúng ta đã thấy,VÈ không chỉ mang chức năng
khen chê, mô tả sự vật…có tính giải trí hài hước. VÈ cũng là để giáo huấn và
cảnh tỉnh con người. Nó cũng giống như liều thuốc khi ta đau ốm. Nhiều bài VÈ
còn là sản phẩm của trí tuệ, đọc lên cười đấy nhưng là “cười ra nước mắt ” vì
thấy sao nó chua xót và cay đắng quá. Nhiều người vẫn thường tự hỏi mình, tại
sao sống trong thời bình mà vẫn cảm thấy bất an? Nhiều người bảo đó là “lỗi hệ
thống”. Cách đây hơn ba thập kỷ, nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo đã sớm trăn trở: “Thời tôi sống có bao nhiêu câu hỏi/ câu trả lời thật
không dễ dàng chi… ”. Để xóa đi cái “lỗi hệ thống” này, ngẫm nghĩ
cho kỹ ta thấy câu nói của TS Phạm Ngọc Cương thật chí lý: “Cần chuyển gấp một
xã hội từ phong bao, xí chỗ, bảo kê quyền lợi, quỳ gối… tới một xã hội mà mỗi
người để tồn tại và khẳng định luôn cần vươn vai, cọ xát và đào luyện, xiển
dương tổng năng lực thực của mình trong sân chơi công bằng. Có vậy mới mong
trời mỗi ngày một sáng ”. Vâng, nếu được như vậy thì những bài VÈ mô tả những
thứ xấu xa vô đạo đức và vô pháp luật kia sẽ không còn đất sống để “những bông
hoa vẫn cứ nở đúng mùa” và nhân dân Việt Nam mới thực sự được “độc lập, tự do,
hạnh phúc”.
Khánh Trâm
(Blog Nguyễn Trọng Tạo)
